Η έννοια του «τοπίου» έχει εξελιχθεί μέσα στους αιώνες, από οργανωμένο γεωργικό χώρο σε αισθητική αναπαράσταση της φύσης. Στην Κρήτη, το τοπίο είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με τον παράκτιο χώρο, ο οποίος απειλείται από τη διάβρωση, θέτοντας σε κίνδυνο οικισμούς και δραστηριότητες ζωτικής σημασίας. Στην Ελλάδα, η ακτογραμμή και ο παράκτιος δημόσιος χώρος αλληλεπιδρούν, δημιουργώντας ένα δυναμικό περιβάλλον με πλούσια βιοποικιλότητα και ανθρώπινη δραστηριότητα. Ο «αιγιαλός», νομοθετικά ορισμένος ήδη από το 1837, αποτελεί τη ζώνη της ακτής που καλύπτεται από τα κύματα στη μέγιστη ισχύ τους. Η νομοθεσία του 2001 καθόρισε την έννοια του «παλιού αιγιαλού», μια έκταση που έχει μετατοπιστεί προς τη θάλασσα και θεωρείται ιδιωτική ιδιοκτησία του κράτους, προκαλώντας συζητήσεις για τη δημόσια πρόσβασή της. Η «παραλία» ορίζεται ως προστατευμένη ζώνη έως 50 μέτρα από την ακτή, ρυθμισμένη κατά περίπτωση για να εξισορροπεί ανάπτυξη και περιβαλλοντική προστασία. Παρά την αναγνώριση του οικολογικού ρόλου του «παλιού αιγιαλού», ο νομοθετικός ορισμός της ακτογραμμής παραμένει αμετάβλητος από το 2001, απαιτώντας νέα προσέγγιση για τη βιώσιμη διαχείριση των παράκτιων περιοχών. Η διάβρωση είναι το φαινόμενο με την ικανότητα επέμβασης στο τοπίο επηρεάζοντας την μορφολογία του με εργαλεία, όπως ο άνεμος ή το νερό.
ΔΙΆΒΡΩΣΗ ΑΚΤΏΝ Η διάβρωση των ακτών συνεπάγεται την οπισθοχώρηση της ακτογραμμής, είτε λόγω φυσικών δι- εργασιών (τεκτονικές μεταβολές, κλιματική αλλαγή) είτε από ανθρώπινες παρεμβάσεις (φράγματα, τεχνικά έργα). Πρόκειται για μια δυναμική γεωλογική διαδικασία που επηρεάζει τη διαμόρφωση του παράκτιου ανάγλυφου, με ρυθμούς από εξαιρετικά αργούς έως απότομους και επεισοδιακούς. Η ταχεία εκδήλωση του φαινομένου σε ανθρώπινη κλίμακα δημιουργεί σημαντικά κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα, όπως απώλεια γης, καταστροφή υποδομών και υποβάθμιση της τουριστικής βιομηχανίας λόγω εξαφάνισης των παραλιών.1 Η παράκτια διάβρωση πλήττει όλες τις μεσογειακές χώρες με το 1/3 της ευρωπαϊκής ακτογραμμής να βρίσκεται στην Ελλάδα. Το 28,6% των παραλιακών ζωνών της Ελλάδας βρίσκεται υπό διάβρωση. Το ~4,2% καλύπτονται από μέτρα προστασίας με το 1,1 % του μήκους της να συνεχίζει να διαβρώνεται παρά τα έργα. (Alexandrakis et al., 2013) Η Ελλάδα κατέχει τη μεγαλύτερη ακτογραμμή στη Μεσόγειο. Αν και η διάβρωση είναι εμφανής σε πολλές από τις δημοφιλείς παραλίες της Ελλάδας, οι τοπικές αρχές δεν έχουν αναγνωρίσει το μέγεθος του προβλήματος, το οποίο εάν αφεθεί χωρίς αντιμετώπιση, ενδέχεται να απειλήσει τη βιωσιμότητα πολλών παράκτιων περιοχών. ΑΊΤΙΑ Τα αίτια της διάβρωσης ποικίλουν από φυσικά μέχρι ανθρωπογενή. Τα φυσικά αίτια αφορούν γεωμορφολογία, λιθολογία, τεκτονική, ωκεανογραφία και κλίμα. Η κλιματική αλλαγή επίσης επιφέρει τις δικές της επιπτώσεις στις παράκτιες ζώνες, όπως άνοδος της θαλάσσιας στάθμης και θαλάσσιες καταιγίδες. Τα ανθρωπογενή αίτια μπορεί να είναι λόγω έμμεσης (φράγματα ποταμών, υπεράντληση υδροφόρου ορίζοντα) ή άμεσης (τοπικής) ανθρωπογενούς παρέμβασης (παράκτια οικιστική ανάπτυξη, απομάκρυνση φυσικού υλικού από τις παραλίες). Στους χάρτες των εικόνων i και ii φαίνονται ο χαρακτηρισμός της ελληνικής και της κρητικής ακτογραμμής αντίστοιχα ως προς τη διάβρωση (σταθερή-προ- ελαύνουσα-οπισθοχωρούσα). Εκτιμώμενη οπισθοχώρηση χαρακτηριστικών παραλιακών ζωνών της Κρήτης λόγω διάβρωσης.
ΑΝΘΡΩΠΟΓΕΝΕΊΣ ΑΙΤΊΕΣ ΔΙΆΒΡΩΣΗΣ
Η ανθρώπινη δραστηριότητα προκαλεί διάβρωση, τόσο άμεσα όσο και έμμεσα, διαταράσσοντας τη φυσική ισορροπία του εδάφους. Οι ανεξέλεγκτες επεμβάσεις επηρεάζουν τον παράκτιο χώρο, επιταχύνοντας την απώλεια γης και υποδομών. Η κλιματική αλλαγή ενισχύει το φαινόμενο μέσω της ανύψωσης της στάθμης της θάλασσας, απειλώντας ιδιαίτερα τις παραλίες, βασικό οικονομικό πόρο των Μεσογειακών χωρών. Μελέτες στην ανατολική Κρήτη επιβεβαιώνουν την ανάγκη βιώσιμης διαχείρισης των παράκτιων ζωνών, καθώς οι παραλίες είναι ζωτικής σημασίας για τον τουρισμό και υπόκεινται σε σύνθετες διεργασίες που επηρεάζουν τη μορφολογία τους. Μελέτη του 2013 από το Πολυτεχνείο Κρήτης και το Πανεπιστήμιο Νότιας Καλιφόρνιας καταγράφει τις πρώτες ημι-πο-σοτικές παρατηρήσεις της ακτογραμμής στην Ελλάδα, με επίκεντρο τον νομό Λασιθίου. Χρησιμοποιώντας αεροφωτογραφίες, δορυφορικές εικόνες και μετρήσεις πεδίου, αναλύθηκαν 200 χιλιόμετρα ακτής, εντοπίζοντας 25 ευάλωτες περιοχές. Τα τελευταία 50 χρόνια, η ακτογραμμή υποχωρεί με ρυθμό 0,5 m/έτος, με ένταση τις δύο τελευταίες δεκαετίες. Οι κύριοι λόγοι διάβρωσης περιλαμβάνουν μη ελεγχόμενη αστικοποίηση, εξόρυξη άμμου, ακατάλληλο σχεδιασμό κατασκευών και αμέλεια προστασίας των ακτών. Η έλλειψη οργανωμένου χωροταξικού σχεδιασμού αναδεικνύεται ως βασικός παράγοντας επιδείνωσης του φαινομένου. Οι παραλίες συχνά φιλοξενούν πολύπλοκα οικοσυστήματα υψηλής βιοποικιλότητας. Όταν διαβρώνονται οι παραλίες, ο διαθέσιμος χώρος οικοσυστήματος συρρικνώνεται. Αυτή η παράκτια «συμπίεση» μπορεί να επηρεάσει τη βιοποικιλότητα έως το σημείο της εξαφάνισης4. Εκτός από περιβαλλοντικά ζητήματα όμως, η διάβρωση επηρεάζει τις τοπικές κοινότητες τόσο σε κοινωνικό όσο και σε οικονομικό επίπεδο. Τον Αύγουστο του 2013, η τουριστική βιομηχανία της Κρήτης συγκέντρωσε περισσότερα από 600 εκατομμύρια ευρώ σε έσοδα, δηλαδή περίπου το ένα τέταρτο του συνολικού τουριστικού εισοδήματος της Ελλάδας για εκείνο τον μήνα. Δεδομένου ότι πάνω από το 85% των εσόδων της Κρήτης από τον τουρισμό παράγεται το καλοκαίρι, όταν τα παράκτια νερά είναι ζεστά και ήρεμα και ότι οι περισσότερες δραστηριότητες των επισκεπτών συγκεντρώνονται κατά μήκος των ακτών της, μπορεί να συναχθεί ότι περίπου το 90% των τουριστικών δραστηριοτήτων αποδίδεται στις παραλίες5. Καθοριστικό λόγο στην ύπαρξη του φαινομένου της διάβρωσης και συγκεκριμένα της ανθρωπογενούς διάβρωσης έχουν οι παρακάτω τρεις θεματικές. Οι χρήσεις γης, το οδικό δίκτυο και ο τουρισμός, που αποτελούν ενότητες βαρύτητας στη μελέτη του χωρικού σχεδιασμού καθώς είναι πηγές ανθρωπογενών πιέσεων των ευάλωτων περιβαλλόντων, όπως οι παράκτιες ζώνες.
ΧΡΉΣΕΙΣ ΓΗΣ Η υλοποίηση των δράσεων για την αντιμετώπιση των αποτελεσμάτων της διάβρωσης των ακτών και της κλιματικής αλλαγής συνδέεται άρρηκτα με αποφάσεις χωρικού σχεδιασμού. Όσον αφορά την Κρήτη, το μοναδικό μέχρι σήμερα θεσμοθετημένο αναθεωρημένο πλαίσιο χωρικού σχεδιασμού με κατευθύνσεις, οι οποίες επηρεάζουν τον παράκτιο χώρο, είναι το Περιφερειακό Χωροταξικό Πλαίσιο (ΠΧΠ) Κρήτης, (ΦΕΚ 2017). Η σημασία των υφιστάμενων και μελλοντικών χρήσεων, καθώς και οι περιβαλλοντικές τους επιπτώσεις με ιδιαίτερη έμφαση στην αλληλεπίδραση χέρσου-θάλασσας, τη ζώνη δηλαδή η οποία επηρεάζεται από τη διάβρωση, λαμβάνεται υπόψη στις διαδικασίες σχεδιασμού και διαχείρισης του θαλάσσιου και παράκτιου χώρου. Θαλάσσιες χρήσεις οι οποίες επηρεάζουν και επηρεάζονται αντιστοίχως από την παράκτια διάβρωση, είναι υποδομές διασυνδέσεων και μεταφορών, εξαγωγής πόρων, χρήσεις φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος και στρατιωτικές χρήσεις.6 Βασική προϋπόθεση για μια ολοκληρωμένη πρόταση χωρικού σχεδιασμού στην Κρήτη αποτελεί η λήψη αποφάσεων που συνδέονται με τον παράκτιο χώρο. Για τη σωστή διαχείριση των χρήσεων του παράκτιου χώρου θα πρέπει να μελετηθούν τόσο οι χερσαίες όσο και οι θαλάσσιες χρήσεις και να εξαχθούν συμπεράσματα σχετικά με τη συμβατότητά τους. Οι χρήσεις αυτές, με δεδομένο και το φαινόμενο της παράκτιας διάβρωσης κατά μήκος των ακτών, κατηγοριοποιούνται, σύμφωνα με μελέτη για τις παράκτιες ζώνες και τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό (Ν. Ρέμπης, Γ. Τσιλιμίγκας, Γ. Παυλογεωργάτος) σε συμβατές, μη συμβατές και συμβατές υπό προϋποθέσεις. Ο προσδιορισμός αυτός δεν αποτελεί μόνο σημαντικό βήμα προς την ολοκληρωμένη διαχείριση του θαλάσσιου και του χερσαίου χώρου κατ’ επέκταση, αλλά και μια ένδειξη για την ύπαρξη χρήσεων που θέτουν σε κίνδυνο τα ήδη υπάρχοντα θαλάσσια περιβάλλοντα. Όντας από τα πιο απαρχαιωμένα και ελλιπώς συντηρημένα δίκτυα, το οδικό δίκτυο της Ελλάδας, βρίσκεται ανάμεσα στα λιγότερο ασφαλή οδικά δίκτυα της Ευρώπης, με τα πιο υποβαθμισμένα τμήματα του να βρίσκονται στα νησιά7. Στην Κρήτη υπάρχει το ζήτημα της εγγύτητας του στην κρίσιμη ζώνη του παράκτιου χώρου.
ΤΟΥΡΙΣΜΌΣ Ο τουρισμός αποτελεί κύριο πυλώνα ανάπτυξης της οικονομίας της χώρας, που μάλιστα αναπτύσσεται δυναμικά. Συμβάλλει στη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου, στη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας, στην κινητοποίηση τόσο για νέες επενδύσεις όσο και για την ανάπτυξη νέων υποδομών κ.ά., χρησιμοποιείται από πολλές κυβερνήσεις ως ένα μέσο οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης (Vaughan, Ανδριώτης & Wilkes 2000, Ανδριώτης 2001). Απ’ την άλλη μεριά εκτός από θετικά αποτελέσματα, ο τουρισμός επιδρά αρνητικά στους προορισμούς υποδοχής τουριστών, με τρόπους όπως: το μιμητισμό ποικίλων προτύπων τουρισμού (μαζικού) χωρίς μελέτη που να αποδεικνύει την «αντοχή» του εκάστοτε τόπου στο συγκεκριμένο είδος τουρισμού, την εμπορευματοποίηση των ανθρωπίνων σχέσεων, τη μεταμόρφωση περιοχών αξιοπρόσεχτου φυσικού κάλους σε υπερκορεσμένες αστικές περιοχές, την περιβαλλοντολογική μόλυνση και την υποβάθμιση του τοπίου.10 Ο τουρισμός στη χώρα κατά το 60-65% περίπου αφορά τη νησιωτική Ελλάδα και πάνω από το 80-85% αφορά συνολικά τις παράκτιες περιοχές. Είναι δεδομένο πως περιβαλλοντικές αλλοιώσεις λόγω κλιματικής αλλαγής θα επηρεάσουν αρνητικά τον τομέα του τουρισμού με φαινόμενα όπως η άνοδος της στάθμης της θάλασσας, η αύξηση της θερμοκρασίας, η λειψυδρία, τα έντονα καιρικά φαινόμενα και η διάβρωση των ακτών. Οι επιπτώσεις της τελευταίας αυτής παραμέτρου στον τουρισμό είναι διττή, επηρεάζοντας τόσο την ελκυστικότητα του τουριστικού προορισμού όσο και την αξιοπιστία των τουριστικών εγκαταστάσεων.
ΣΥΜΠΕΡΆΣΜΑΤΑ Η παράκτια διάβρωση αποτελεί μια πολυσύνθετη πρόκληση με σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον, την κοινωνία και την οικονομία της Κρήτης. Η συνεχής υποχώρηση της ακτογραμμής δεν απειλεί μόνο πολύτιμα οικοσυστήματα, αλλά και κρίσιμες ανθρώπινες δραστηριότητες, με κυριότερη τον τουρισμό — έναν από τους βασικούς πυλώνες της τοπικής και εθνικής οικονομίας. Τα αίτια του φαινομένου είναι τόσο φυσικά όσο και ανθρωπογενή, με τον χωρικό σχεδιασμό, την άναρχη οικιστική και τουριστική ανάπτυξη, καθώς και την απουσία ολοκληρωμένης διαχείρισης να επιδεινώνουν την κατάσταση. Επιπλέον, η αδυναμία ουσιαστικής προστασίας των παράκτιων δρόμων και η έλλειψη συντονισμού στη χρήση γης εντείνουν τις πιέσεις στο παράκτιο τοπίο. Η αντιμετώπιση της διάβρωσης δεν μπορεί να περιορίζεται σε αποσπασματικά τεχνικά έργα. Απαιτείται ολοκληρωμένος χωρικός και περιβαλλοντικός σχεδιασμός, που να λαμβάνει υπόψη τη φέρουσα ικανότητα των περιοχών, τις υφιστάμενες χρήσεις γης, τις οικολογικές ισορροπίες και τον αντίκτυπο της κλιματικής αλλαγής. Παράλληλα, η ευαισθητοποίηση της κοινωνίας και η ένταξη του ζητήματος στη δημόσια εκπαίδευση είναι απαραίτητες, ώστε να διαμορφωθεί ένα ισχυρό συλλογικό μέτωπο προστασίας. Μόνο μέσα από συνεργασία επιστημονικών φορέων, τοπικής αυτοδιοίκησης και πολιτείας, με στόχο τη βιώσιμη διαχείριση των παράκτιων ζωνών, μπορεί να διασφαλιστεί το μέλλον των ακτών της Κρήτης και να διατηρηθεί ο αναντικατάστατος φυσικός και πολιτισμικός πλούτος του νησιού.
